Sa sút trí tuệ: Thực trạng và thách thức tại Việt Nam & trên thế giới

Sa sút trí tuệ (dementia) đang dần trở thành một vấn đề sức khỏe cộng đồng đáng quan tâm, đặc biệt trong bối cảnh dân số Việt Nam bước vào giai đoạn già hóa nhanh. Theo Hội Thần Kinh Học Việt Nam, ước tính đến năm 2022, Việt Nam có khoảng 500.000 người mắc, tuy nhiên tỷ lệ được chẩn đoán sớm hiện vẫn dưới 1%, cho thấy còn một khoảng trống lớn trong việc nhận diện và can thiệp kịp thời.

Không chỉ ảnh hưởng đến trí nhớ và tư duy, bệnh còn làm suy giảm khả năng tự chăm sóc, gây nặng nề cho gia đình và hệ thống chăm sóc sức khỏe. Cùng đi sâu vào tìm hiểu về để khám phá bức tranh toàn diện nhất về tình hình sa sút trí tuệ trên thế giới và tại Việt Nam.

1. Triển biến nghiêm trọng của sa sút trí tuệ trên toàn cầu

Theo báo cáo của Hội Bệnh Alzheimer Thế giới năm 2015, cứ mỗi 3 giây là thế giới có 1 người bị sa sút trí tuệ. Điều này tương ứng với hàng triệu ca mắc mới mỗi năm. Tìm hiểu thêm. 

Tài liệu của GS.TS. Lê Đức Hinh ghi nhận các số liệu quan trọng như:

• Năm 1997, toàn thế giới có 18 triệu người mắc sa sút trí tuệ, phần lớn ở các nước đang phát triển. 

Theo nghiên cứu DELPHI năm 2001, số lượng bệnh nhân:

• Trung Quốc: 5,0 triệu
• Châu Âu: 5,0 triệu
• Hoa Kỳ: 2,9 triệu
• Ấn Độ và Nhật Bản: 1,1–1,5 triệu
• Các nước đang phát triển chiếm 60,1% năm 2001, dự kiến tăng lên 71,2% vào năm 2040

Năm 2005, có 24,3 triệu người mắc và mỗi năm có thêm 4,6 triệu ca mới. Cứ 20 năm, số bệnh nhân tăng gấp đôi, dự báo đạt 81,1 triệu vào năm 2040

Những con số này cho thấy sa sút trí tuệ đang tăng với tốc độ khủng khiếp, trở thành một trong những nguyên nhân hàng đầu gây tàn phế và tử vong ở người lớn tuổi.

2. Tình hình sa sút trí tuệ tại Việt Nam

Không nằm ngoài xu hướng toàn cầu, Việt Nam cũng đang đối mặt với tốc độ già hóa dân số nhanh, kéo theo tỷ lệ sa sút trí tuệ ngày càng tăng.

• Năm 2022, Việt Nam ước tính có 500.000 người mắc sa sút trí tuệ.
• Tuy nhiên, dưới 1% được chẩn đoán và điều trị kịp thời

Điều này nghĩa là hơn 99% người bệnh sống chung với bệnh nhưng chưa được phát hiện, bỏ lỡ “giai đoạn vàng” để can thiệp.

3. Vì sao sa sút trí tuệ gây ảnh hưởng vô cùng đến cuộc sống của người bệnh?

3.1. Ảnh hưởng lên chức năng nhận thức và sinh hoạt

Sa sút trí tuệ là một hội chứng được đặc trưng bởi sự suy giảm nhiều chức năng cao cấp của vỏ não mà không có rối loạn ý thức. Các triệu chứng này gây suy giảm và trở ngại đáng kể cho các hoạt động nghề nghiệp, xã hội và cả các hoạt động sống hàng ngày của người bệnh. 

Xem thêm: “Bệnh sa sút trí tuệ: Nguyên nhân, biểu hiện, cách điều trị và phòng bệnh”

Ở giai đoạn nặng, người bệnh có thể:

• Không nhớ người thân
• Lạc đường
• Không tự ăn uống, vệ sinh cá nhân
• Thay đổi hành vi, cảm xúc

3.2. Tác động sâu sắc đến đời sống gia đình

Sa sút trí tuệ là một trong những nguyên nhân hàng đầu gây suy giảm chức năng và ảnh hưởng đến tiên lượng sống, đồng thời đặt ra nhiều thách thức trong công tác chăm sóc và đồng hành cùng người bệnh.

3.3. Hệ thống y tế chịu áp lực

Theo tài liệu GS.TS. Lê Đức Hinh (Nguyên Trưởng khoa Thần kinh và Tinh thần, Bệnh viện Bạch Mai Chủ tịch Hội Thần kinh học Việt Nam) 75% người 80 tuổi có ít nhất một bệnh mạn tính và trung bình 6 bệnh đồng diễn khi tử vong. Điều này khiến chăm sóc người sa sút trí tuệ càng phức tạp. 

4. Yếu tố nguy cơ và nguyên nhân thường gặp

Bệnh lý vỏ não

• Alzheimer chiếm 60-70% ca tại châu Âu
• Thoái hóa trán – thái dương

Bệnh lý dưới vỏ

• Parkinson
• Liệt trên nhân tiến triển
• Huntington

Do mạch máu

• Đột quỵ, nhồi máu nhiều ổ

Nguyên nhân điều trị được

• Thiếu vitamin B12, acid folic
• Bệnh giáp, Cushing, Addison
• Giang mai thần kinh
• Máu tụ dưới màng cứng
• Trầm cảm (sa sút giả)

Rất nhiều nguyên nhân có thể điều trị được nếu phát hiện sớm nhấn mạnh sự cần thiết của phát hiện sớm nguy cơ mắc chứng sa sút trí tuệ.

5. Vì sao cần phát hiện sớm?

5.1. Aβ dấu ấn sinh học xuất hiện từ rất sớm
Sự lắng đọng amyloid-β xảy ra từ 17-23 năm trước khi xuất hiện triệu chứng Alzheimer

• Khi người bệnh bắt đầu “hay quên”, bệnh thật ra đã tiến triển nhiều năm rồi.
• Phát hiện sớm là cách duy nhất để can thiệp kịp thời.

5.2. Giúp duy trì chất lượng sống

Phát hiện sớm giúp:

• Làm chậm tiến triển
• Tối ưu điều trị
• Giảm gánh nặng cho gia đình
• Giúp người bệnh giữ được khả năng tự chủ lâu hơn

6. Tại sao tỷ lệ phát hiện tại Việt Nam còn thấp?

Nguyên nhân có thể đến từ:

• Tâm lý “già nên hay quên là bình thường”
• Thiếu tiếp cận dịch vụ tầm soát
• Chi phí chẩn đoán chuyên sâu (MRI, PET, xét nghiệm dịch não tủy)
• Thiếu thông tin về các dấu hiệu sớm như suy giảm nhận thức nhẹ (MCI)

Kết luận

Sa sút trí tuệ đang trở thành một thách thức lớn đối với hệ thống y tế và cộng đồng, đặc biệt trong bối cảnh dân số Việt Nam già hóa nhanh. Thực tế cho thấy số người mắc ước tính khoảng 500.000 trường hợp vào năm 2022, nhưng tỷ lệ được chẩn đoán sớm lại dưới 1% phản ánh khoảng trống đáng kể trong việc nhận biết và can thiệp kịp thời. Trong khi đó, các nghiên cứu cũng chỉ ra rằng amyloid-β có thể tích tụ từ 17-23 năm trước khi xuất hiện triệu chứng Alzheimer, cho thấy bệnh bắt đầu âm thầm từ rất sớm.

Chính vì vậy, sàng lọc phát hiện sớm nguy cơ không chỉ là lựa chọn mà đã trở thành yêu cầu thiết yếu. Việc ứng dụng những phương pháp sàng lọc đơn giản, dễ tiếp cận và có cơ sở khoa học mở ra cơ hội để phát hiện nguy cơ ngay từ giai đoạn tiền lâm sàng. Đây là bước tiến quan trọng giúp giảm gánh nặng chăm sóc, tối ưu hóa điều trị và cải thiện chất lượng sống cho người cao tuổi cũng như gia đình họ trong tương lai.

____________

CÔNG TY TNHH VINA BIOCARE VIỆT NAM

🎵Tiktok: https://www.tiktok.com/@vina.biocare.vit 

📌Shopee: https://shopee.vn/vinabiocarevn 

🌐Website: http://vinabiocare.com.vn/ 

📬Email: admin@vinabiocare.com 

☎️SĐT: 079 867 4111 

🌱Địa chỉ: Số nhà B10.17 Tầng 10 (officetel) Sunrise Cityview số 33 đường Nguyễn Hữu Thọ, Phường Tân Hưng, Thành phố Hồ Chí Minh, Việt Nam