Sự thay đổi trong dáng đi ở người cao tuổi thường bị xem là hệ quả tự nhiên của lão hóa. Tuy nhiên, trong hơn một thập kỷ qua, các nghiên cứu thần kinh học đã chỉ ra rằng tốc độ đi chậm, dáng đi bất thường và sự mất ổn định bước chân có thể là dấu hiệu sớm của suy giảm nhận thức và sa sút trí tuệ, bao gồm cả bệnh Alzheimer.

Nhiều bằng chứng cho thấy những thay đổi trong dáng đi và sa sút trí tuệ liên quan đến nhau có thể xuất hiện trước khi các triệu chứng suy giảm trí nhớ trở nên rõ ràng. Điều này khiến dáng đi trở thành một công cụ sàng lọc tiềm năng trong phát hiện sớm Alzheimer và sa sút trí tuệ ở người cao tuổi.

1. Vì sao mối quan hệ giữa dáng đi và sa sút trí tuệ lại ảnh hưởng trực tiếp tới chức năng não bộ? 

Đi bộ tưởng như là một hoạt động đơn giản và mang tính “tự động”. Tuy nhiên, dưới góc nhìn thần kinh học, dáng đi là một quá trình thần kinh phức tạp, đòi hỏi sự phối hợp tinh vi giữa nhiều vùng não liên quan đến vận động, trí nhớ và chức năng điều hành. Chính vì vậy, mối liên hệ giữa dáng đi và sa sút trí tuệ ngày càng được giới khoa học quan tâm.

Để có thể bước đi nhịp nhàng và ổn định, cơ thể cần sự tham gia của:

• Vỏ não trán: Kiểm soát chức năng điều hành và chú ý
• Hồi hải mã: Trung tâm xử lý trí nhớ và định hướng không gian (vùng bị tổn thương sớm trong bệnh Alzheimer)
• Hạch nền và tiểu não: Điều hòa vận động và giữ thăng bằng

Khi các mạng lưới thần kinh này bắt đầu suy yếu đặc biệt trong giai đoạn tiền lâm sàng của Alzheimer và sa sút trí tuệ sự thay đổi có thể chưa biểu hiện bằng quên nhiều, mà trước tiên thể hiện qua tốc độ đi chậm, bước chân không đều hoặc mất ổn định. Vì vậy, dáng đi bất thường có thể là dấu hiệu sớm của suy giảm nhận thức.

1.1 Hiện tượng “dual-task” – Bằng chứng rõ ràng về mối liên hệ giữa dáng đi và sa sút trí tuệ

Một loạt nghiên cứu tại Albert Einstein College of Medicine, các nhà nghiên cứu đã thực hiện những thí nghiệm cho phép đo dáng đi và hoạt động não cùng lúc. Người tham gia đi trên thảm cảm biến để ghi lại tốc độ, độ dài bước và độ biến thiên giữa các bước chân (mỗi bước có đều nhau không). Sau đó, họ được yêu cầu vừa đi vừa thực hiện một nhiệm vụ trí tuệ đơn giản như đọc cách quãng các chữ cái.

Kết quả cho thấy khi não phải chia sẻ tài nguyên cho cả vận động và nhận thức, tốc độ đi giảm rõ rệt và bước chân trở nên kém đều hơn. Hiện tượng này được gọi là “dual-task cost” chi phí nhận thức khi thực hiện hai nhiệm vụ cùng lúc. Ở người có nguy cơ sa sút trí tuệ, mức suy giảm này lớn hơn đáng kể so với người khỏe mạnh.

Theo Verghese và cộng sự (2014), mức suy giảm tốc độ khi thực hiện hai nhiệm vụ cùng lúc cao hơn rõ rệt ở những người có nguy cơ sa sút trí tuệ so với người khỏe mạnh. Điều này củng cố giả thuyết rằng dáng đi và sa sút trí tuệ không phải hai vấn đề riêng lẻ, mà là hai biểu hiện của cùng một tiến trình suy giảm thần kinh. 

1.2 Tốc độ đi chậm dự báo nguy cơ sa sút trí tuệ 

Phân tích dữ liệu từ hơn 4.000 người ≥50 tuổi trong cơ sở dữ liệu UK Biobank cho thấy những người có tốc độ đi chậm hơn mức trung bình có nguy cơ suy giảm nhận thức cao hơn trong những năm tiếp theo.

Một nghiên cứu tiền cứu đa quốc gia đăng trên tạp chí Neurology ghi nhận rằng những người có tốc độ đi chậm kèm than phiền trí nhớ có nguy cơ phát triển sa sút trí tuệ cao gấp 2–3 lần (Verghese et al., 2013).

Ngoài ra, phân tích tổng hợp của Montero-Odasso và cộng sự (2012) cho thấy tốc độ đi chậm có liên quan độc lập với nguy cơ sa sút trí tuệ và té ngã. 

Những dữ liệu này cho thấy dáng đi và sa sút trí tuệ có thể được nhận diện thông qua những thay đổi rất nhỏ trong vận động thường ngày.

2. Hội chứng Motoric Cognitive Risk (MCR) là gì?

Khái niệm Motoric Cognitive Risk (MCR) được đề xuất năm 2013 nhằm mô tả một hội chứng tiền lâm sàng kết nối trực tiếp giữa dáng đi và sa sút trí tuệ. MCR được xác định khi một người:

• Có tốc độ đi chậm hơn chuẩn theo tuổi
• Than phiền về trí nhớ
• Chưa đủ tiêu chuẩn chẩn đoán sa sút trí tuệ

Những người thuộc nhóm này có nguy cơ phát triển sa sút trí tuệ trong tương lai cao gấp hai đến ba lần. MCR được xem là “cửa sổ vàng” trong chiến lược phát hiện sớm, bởi nó cho thấy rõ mối liên hệ giữa dáng đi và sa sút trí tuệ ngay trước khi bệnh biểu hiện lâm sàng đầy đủ.

2.1 Các dạng sa sút trí tuệ ảnh hưởng dáng đi khác nhau

Không phải mọi dạng sa sút trí tuệ đều ảnh hưởng đến dáng đi theo cùng một cách. Ở bệnh nhân Alzheimer, thay đổi chủ yếu thể hiện ở việc đi chậm hơn, bước ngắn và tăng độ biến thiên giữa các bước.

Trong khi đó, sa sút trí tuệ do bệnh Parkinson và sa sút trí tuệ thể Lewy thường gây bước kéo lê, khó bắt đầu bước đi và dễ mất thăng bằng. Với sa sút trí tuệ mạnh máu, người bệnh có thể đi dạng chân rộng, thiếu ổn định do tổn thương mạch máu não. Sự khác biệt này giúp bác sĩ định hướng nguyên nhân bệnh lý ngay từ quan sát lâm sàng ban đầu.

Xem thêm bài viết liên quan: “Nhận biết sớm sa sút trí tuệ do mạch máu não: 1 số nguyên nhân và các dấu hiệu điển hình”

2.2 Phát hiện sớm mối liên hệ giữa dáng đi và sa sút trí tuệ quan trọng thế nào?

Theo báo cáo của WHO (2023), hiện có hơn 55 triệu người sống chung với sa sút trí tuệ trên toàn cầu. Phát hiện sớm giúp:

• Can thiệp lối sống kịp thời
• Kiểm soát yếu tố nguy cơ tim mạch
• Làm chậm tiến triển bệnh

Trong các nghiên cứu cộng đồng theo dõi 5 năm, người cao tuổi có dáng đi bất thường có nguy cơ tử vong hoặc nhập viện dưỡng lão cao gấp đôi so với người có dáng đi bình thường (Montero-Odasso et al., 2012).

Vì vậy, cần đặc biệt lưu ý khi người thân có những thay đổi như đi chậm hơn rõ rệt so với vài năm trước, bước chân không đều, khó vừa đi vừa trò chuyện, bước nhỏ kéo lê hoặc thường xuyên khựng lại trước khi bắt đầu bước đi. Nếu những biểu hiện này đi kèm với than phiền về trí nhớ, nên đưa người bệnh đi thăm khám chuyên khoa thần kinh để được đánh giá toàn diện.

3. Có thể cải thiện dáng đi và chức năng nhận thức không?

Tin tích cực là mối liên hệ giữa dáng đi và sa sút trí tuệ không hoàn toàn mang tính một chiều. Tập luyện thể chất đều đặn có thể:

• Tăng tốc độ đi gần 10%
• Cải thiện chức năng điều hành
• Giảm nguy cơ té ngã
• Hỗ trợ làm chậm tiến triển suy giảm nhận thức

Đặc biệt, các bài tập kết hợp vận động và nhận thức như vừa đi bộ vừa thực hiện nhiệm vụ trí tuệ giúp kích hoạt đồng thời nhiều mạng lưới thần kinh liên quan đến cả dáng đi và chức năng nhận thức.

Điều này cho thấy can thiệp sớm khi phát hiện thay đổi trong dáng đi và sa sút trí tuệ có thể mang lại lợi ích thực sự cho sức khỏe não bộ.

Kết luận

Mối liên hệ giữa dáng đi và sa sút trí tuệ đã được chứng minh qua nhiều nghiên cứu thần kinh học trong thập kỷ qua. Dáng đi không chỉ phản ánh sức khỏe vận động, mà còn là “tấm gương” của chức năng nhận thức.

Khi bước chân thay đổi âm thầm nhưng kéo dài, đó có thể là tín hiệu sớm của suy giảm não bộ. Nhận diện và can thiệp sớm dựa trên mối liên hệ giữa dáng đi và sa sút trí tuệ chính là cơ hội quan trọng để bảo vệ trí nhớ và chất lượng sống ở người cao tuổi.

* Tài liệu tham khảo

Montero-Odasso, M., et al. (2012). Gait and cognition: A complementary approach to understanding brain function and the risk of falling. Journal of the American Geriatrics Society, 60(11), 2127–2136.

Verghese, J., et al. (2013). Motoric cognitive risk syndrome: Multicountry prevalence and dementia risk. Neurology, 83(8), 718–726.

Verghese, J., et al. (2014). Cognitive and mobility profile of older social dancers. Journal of the American Geriatrics Society, 62(5), 865–871.

World Health Organization. (2023). Dementia fact sheet.

_____________

CÔNG TY TNHH VINA BIOCARE VIỆT NAM

🎵Tiktok: https://www.tiktok.com/@vina.biocare.vit 

📌Shopee: https://shopee.vn/vinabiocarevn 

🌐Website: http://vinabiocare.com.vn/ 

📬Email: admin@vinabiocare.com 

☎️SĐT/Zalo: 079 867 4111 

🌱Địa chỉ: Số nhà B10.17 Tầng 10 (officetel) Sunrise Cityview số 33 đường Nguyễn Hữu Thọ, Phường Tân Hưng, Thành phố Hồ Chí Minh, Việt Nam