Bệnh Alzheimer có di truyền không là một trong những câu hỏi được quan tâm nhiều nhất hiện nay khi số ca sa sút trí tuệ ngày càng gia tăng. Bệnh Alzheimer là một bệnh thoái hóa thần kinh tiến triển, chiếm khoảng 60–70% các trường hợp sa sút trí tuệ. Bệnh thường khởi phát âm thầm, sau đó tiến triển nặng dần, làm suy giảm trí nhớ, tư duy, hành vi và cuối cùng ảnh hưởng nghiêm trọng đến khả năng sinh hoạt cũng như tuổi thọ của người bệnh.

Một trong những băn khoăn lớn nhất của người dân và giới khoa học là: Bệnh Alzheimer có di truyền không? Nếu trong gia đình có người mắc Alzheimer, liệu con cháu có chắc chắn sẽ mắc bệnh trong tương lai? Hay bệnh Alzheimer có di truyền không chỉ là một phần trong bức tranh tổng thể về căn bệnh này? Bài viết dưới đây sẽ giúp bạn hiểu rõ hơn câu hỏi bệnh Alzheimer có di truyền không, vai trò của gen và các yếu tố nguy cơ khác. 

Xem thêm bài viết khác liên quan: “Sa sút trí tuệ tại Việt Nam: Nguy cơ gia tăng tới 1.8 triệu người vào năm 2025?”

1. Bệnh Alzheimer có di truyền không?

1.1 Di truyền có vai trò gì trong bệnh Alzheimer?

Bệnh Alzheimer có di truyền không là vấn đề đã được nghiên cứu trong nhiều thập kỷ. Các nhà khoa học hiện nay thống nhất rằng: bệnh Alzheimer có yếu tố di truyền, nhưng không phải lúc nào cũng do di truyền gây ra. Điều này có nghĩa là gen có thể làm tăng nguy cơ mắc bệnh, nhưng không đồng nghĩa với việc chắc chắn sẽ mắc.

Trên thực tế, phần lớn các trường hợp Alzheimer xảy ra ở những người không có tiền sử gia đình rõ ràng. Ngược lại, cũng có những gia đình có người mắc Alzheimer nhưng các thành viên khác hoàn toàn khỏe mạnh. Điều đó cho thấy, để trả lời chính xác câu hỏi bệnh Alzheimer có di truyền không, cần nhìn nhận bệnh dưới góc độ tổng hợp giữa di truyền và môi trường sống.

1.2 Hai nhóm gen liên quan đến bệnh Alzheimer

Các nghiên cứu di truyền học đã xác định hai nhóm gen chính liên quan đến bệnh Alzheimer: gen nguy cơ và gen xác định. Hai nhóm gen này đóng vai trò khác nhau trong việc hình thành và tiến triển bệnh, đồng thời giúp giải đáp rõ hơn câu hỏi bệnh Alzheimer có di truyền không.

2. Gen nguy cơ trong bệnh Alzheimer

2.1 Gen nguy cơ là gì?

Gen nguy cơ là những gen làm tăng khả năng mắc bệnh Alzheimer, nhưng không đảm bảo chắc chắn rằng người mang gen đó sẽ phát bệnh. Nhóm gen này phổ biến hơn rất nhiều so với gen xác định và thường được nhắc đến khi bàn về bệnh Alzheimer có di truyền không.

Trong số các gen nguy cơ, APOE-e4 là biến thể được nghiên cứu nhiều nhất và có liên quan mạnh nhất đến bệnh Alzheimer. Ngoài APOE-e4, còn có APOE-e3 và APOE-e2. Trong đó, APOE-e3 là phổ biến nhất trong cộng đồng, còn APOE-e2 được cho là có tác dụng bảo vệ nhất định đối với não bộ.

2.2 APOE-e4 ảnh hưởng thế nào đến nguy cơ mắc Alzheimer?

Khoảng 40-65% người mắc Alzheimer được phát hiện mang ít nhất một bản sao của gen APOE-e4. Người mang một bản sao APOE-e4 có nguy cơ mắc Alzheimer cao hơn người không mang gen này, trong khi người mang hai bản sao APOE-e4 có nguy cơ cao hơn nữa.

Ngoài việc làm tăng nguy cơ, APOE-e4 còn có thể khiến các triệu chứng Alzheimer xuất hiện sớm hơn so với tuổi trung bình, đôi khi từ độ tuổi trung niên thay vì tuổi già. Tuy nhiên, rất nhiều người mang APOE-e4 vẫn không bao giờ mắc Alzheimer, và ngược lại, nhiều người mắc Alzheimer không hề mang gen này. Điều này cho thấy, khi hỏi bệnh Alzheimer có di truyền không, câu trả lời không thể chỉ dựa vào gen nguy cơ.

3. Gen xác định trong bệnh Alzheimer

3.1 Gen xác định là gì?

Khác với gen nguy cơ, gen xác định là những gen mà nếu một người mang chúng, gần như chắc chắn sẽ phát triển bệnh Alzheimer. Tuy nhiên, nhóm gen này rất hiếm, chiếm dưới 1% tổng số ca bệnh.

Các gen xác định phổ biến nhất hiện nay là APP, PSEN1 và PSEN2. Những gen này liên quan trực tiếp đến quá trình sản xuất và tích tụ beta-amyloid loại protein độc hại hình thành các mảng bám trong não người bệnh Alzheimer. Đây là bằng chứng rõ ràng nhất cho thấy trong một số trường hợp, câu trả lời cho bệnh Alzheimer có di truyền không là “có”.

3.2 Alzheimer di truyền trong gia đình: Khi nào cần lo lắng?

Những người mang gen xác định thường mắc Alzheimer ở độ tuổi rất sớm, đôi khi từ 30–50 tuổi. Đây được gọi là Alzheimer khởi phát sớm mang tính gia đình, với đặc điểm bệnh tiến triển nhanh và ảnh hưởng nghiêm trọng.

Trong các gia đình có nhiều thế hệ mắc Alzheimer ở độ tuổi trẻ, nguy cơ di truyền là rất cao. Tuy nhiên, vì tỷ lệ này rất thấp trong cộng đồng, nên đa số các trường hợp Alzheimer không thuộc nhóm di truyền tuyệt đối. Do đó, khi đặt câu hỏi bệnh Alzheimer có di truyền không, cần hiểu rằng phần lớn trường hợp không phải do gen xác định. 

Tìm hiểu thêm tại đây: “Mẹ mắc Alzheimer, con có nguy cơ bị di truyền”

4. Bệnh Alzheimer có di truyền không? Kết luận khoa học hiện nay

Tổng hợp các bằng chứng nghiên cứu cho thấy: bệnh Alzheimer có thể di truyền, nhưng chỉ một tỷ lệ rất nhỏ là do gen xác định. Phần lớn các ca bệnh là kết quả của sự kết hợp giữa gen nguy cơ, tuổi tác, lối sống và các yếu tố môi trường.

Nói cách khác, bệnh Alzheimer có di truyền không thì câu trả lời là: có thể, nhưng di truyền không phải là định mệnh. Ngay cả khi bạn có người thân mắc Alzheimer hoặc mang gen nguy cơ, bạn vẫn có thể giảm thiểu nguy cơ bằng cách điều chỉnh lối sống, kiểm soát bệnh nền và duy trì sức khỏe não bộ.

5. Các yếu tố nguy cơ khác ngoài di truyền

5.1 Tuổi tác yếu tố nguy cơ lớn nhất của Alzheimer

Tuổi tác là yếu tố nguy cơ quan trọng nhất của bệnh Alzheimer. Khi tuổi càng cao, các tế bào thần kinh càng dễ bị tổn thương, khả năng tự phục hồi giảm dần, làm tăng nguy cơ suy giảm trí nhớ và sa sút trí tuệ.

Tuy nhiên, Alzheimer không phải là hệ quả tất yếu của lão hóa. Không phải ai già cũng mắc bệnh, và không phải ai mắc bệnh cũng đều già. Điều này cho thấy, để hiểu đầy đủ câu hỏi bệnh Alzheimer có di truyền không, cần xét đến cả yếu tố tuổi tác.

5.2 Giới tính và vai trò của hormone

Nhiều nghiên cứu cho thấy phụ nữ có tỷ lệ mắc Alzheimer cao hơn nam giới. Một trong những giả thuyết được chấp nhận rộng rãi là sự suy giảm hormone estrogen sau mãn kinh làm giảm khả năng bảo vệ não bộ, khiến tế bào thần kinh dễ tổn thương hơn.

Ngoài ra, phụ nữ thường sống thọ hơn nam giới, nên có nhiều năm tiếp xúc với các yếu tố nguy cơ của Alzheimer hơn, góp phần làm tăng tỷ lệ mắc bệnh.

5.3 Chấn thương sọ não và nguy cơ Alzheimer

Những người từng bị chấn thương sọ não, đặc biệt là chấn thương nặng hoặc lặp đi lặp lại, có nguy cơ cao mắc Alzheimer trong tương lai. Chấn thương não có thể kích hoạt quá trình tích tụ beta-amyloid và tau hai loại protein đóng vai trò then chốt trong bệnh Alzheimer.

Nguy cơ càng tăng khi chấn thương xảy ra nhiều lần hoặc không được điều trị, phục hồi đúng cách.

5.4 Lối sống không lành mạnh và sức khỏe não bộ

Lối sống đóng vai trò vô cùng quan trọng trong việc hình thành và tiến triển bệnh Alzheimer. Các thói quen không lành mạnh như:

• Hút thuốc lá

• Uống nhiều rượu bia

• Ngủ không đủ giấc

• Ít vận động

• Ăn uống thiếu cân đối

• Căng thẳng kéo dài

Đều làm tăng nguy cơ suy giảm nhận thức và sa sút trí tuệ. Ngược lại, duy trì lối sống lành mạnh có thể giúp làm chậm tiến triển bệnh, ngay cả ở những người mang gen nguy cơ qua đó giúp giảm tác động của yếu tố di truyền khi đặt câu hỏi bệnh Alzheimer có di truyền không.

6. Biểu hiện của bệnh Alzheimer

6.1 Dấu hiệu đặc trưng của bệnh Alzheimer

Nhiều người nhầm lẫn Alzheimer với sự đãng trí thông thường của tuổi già. Tuy nhiên, bệnh Alzheimer có những dấu hiệu đặc trưng rõ ràng hơn và tiến triển theo thời gian.

Các biểu hiện thường gặp bao gồm:

• Hay quên những sự việc vừa xảy ra

• Khó tìm từ khi nói hoặc viết

• Lúng túng khi thực hiện các công việc quen thuộc

• Mất định hướng thời gian và không gian

• Giảm khả năng phán đoán và ra quyết định

• Thường xuyên để quên đồ vật và không nhớ mình đã đặt ở đâu

• Thay đổi tâm trạng, dễ cáu gắt hoặc buồn bã

• Thay đổi tính cách, trở nên thu mình hoặc nghi ngờ

• Mất dần tính chủ động trong sinh hoạt hàng ngày

Điểm khác biệt quan trọng là: mất trí nhớ trong Alzheimer ảnh hưởng nghiêm trọng đến cuộc sống hằng ngày, trong khi đãng trí thông thường chỉ mang tính tạm thời và không gây suy giảm chức năng rõ rệt.

6.2 Những đối tượng dễ mắc bệnh Alzheimer

Những nhóm đối tượng có nguy cơ cao hơn bao gồm:

• Người trên 65 tuổi

• Người có tiền sử gia đình mắc Alzheimer

• Người từng bị chấn thương sọ não

• Người mắc các bệnh mạn tính như tim mạch, tiểu đường, tăng huyết áp

• Người có lối sống ít vận động, hút thuốc, uống rượu bia nhiều

Tuy nhiên, Alzheimer ngày nay đang có xu hướng trẻ hóa, với một số trường hợp xuất hiện ở độ tuổi 40-50, thậm chí sớm hơn, đặc biệt trong các dạng Alzheimer mang tính di truyền. Điều này càng khiến câu hỏi bệnh Alzheimer có di truyền không trở nên được quan tâm hơn bao giờ hết.

7. Bệnh Alzheimer có di truyền không và bạn nên làm gì?

Hiểu rõ bệnh Alzheimer có di truyền không giúp chúng ta chủ động hơn trong việc phòng ngừa và phát hiện sớm. Nếu bạn có người thân mắc Alzheimer, bạn không nên hoang mang, nhưng cũng không nên chủ quan.

Những việc bạn có thể làm bao gồm:

• Duy trì lối sống lành mạnh

• Tập luyện thể dục đều đặn

• Ăn uống cân đối, giàu chất chống oxy hóa

• Giữ tinh thần tích cực, giảm stress

• Tham gia các hoạt động kích thích trí não

• Khám sức khỏe định kỳ, đặc biệt khi có dấu hiệu suy giảm trí nhớ

Việc phát hiện sớm và can thiệp kịp thời có thể giúp làm chậm tiến triển bệnh, cải thiện chất lượng sống và giảm gánh nặng cho gia đình.

Kết luận

Bệnh Alzheimer có di truyền không? Câu trả lời là: có thể, nhưng không phải lúc nào cũng vậy. Chỉ một tỷ lệ rất nhỏ trường hợp là do gen xác định, trong khi phần lớn các ca bệnh là kết quả của sự kết hợp giữa gen nguy cơ, tuổi tác, lối sống và các yếu tố môi trường.

Di truyền không phải là bản án. Ngay cả khi mang gen nguy cơ, bạn vẫn có thể chủ động bảo vệ não bộ bằng những lựa chọn sống lành mạnh mỗi ngày. Phát hiện sớm, chăm sóc đúng và duy trì chất lượng sống chính là chìa khóa giúp mỗi người đối mặt với Alzheimer một cách chủ động và nhân văn hơn. 

_____________

CÔNG TY TNHH VINA BIOCARE VIỆT NAM

🎵Tiktok: https://www.tiktok.com/@vina.biocare.vit 

📌Shopee: https://shopee.vn/vinabiocarevn 

🌐Website: http://vinabiocare.com.vn/ 

📬Email: admin@vinabiocare.com 

☎️SĐT: 079 867 4111 

🌱Địa chỉ: Số nhà B10.17 Tầng 10 (officetel) Sunrise Cityview số 33 đường Nguyễn Hữu Thọ, Phường Tân Hưng, Thành phố Hồ Chí Minh, Việt Nam